Vào dịp 12/8 Âm lịch hàng năm, giới văn nghệ sĩ trên khắp cả nước lại rộn ràng, thành kính hướng về một ngày lễ trọng đại: Ngày Giỗ tổ Sân khấu. Dù là nghệ sĩ biểu diễn tỏa sáng trên sân khấu hay đội ngũ hậu đài thầm lặng, tất cả đều chung lòng quy tụ về cội nguồn để tri ân Tổ nghiệp.

Vậy chính xác Ngày Giỗ tổ Sân khấu có nguồn gốc từ đâu? Ý nghĩa của ngày lễ này là gì và mâm cúng cần chuẩn bị những nghi thức nào? Hãy cùng tìm hiểu chi tiết những thông tin chuẩn xác nhất trong bài viết dưới đây.

Hình 1: Các nghệ sĩ sân khấu. Nguồn: TTXVN

1. Ngày Giỗ tổ Sân khấu là ngày nào?

Trong tâm thức của những người làm nghệ thuật biểu diễn tại Việt Nam, ngày 12 tháng 8 Âm lịch hàng năm được mặc định là ngày Giỗ tổ Sân khấu. Đây là thời điểm toàn thể những người hoạt động nghệ thuật (từ Tuồng, Chèo, Cải lương đến kịch nói, âm nhạc, điện ảnh) tạm gác lại công việc để dâng hương kính Tổ.

Không chỉ là tín ngưỡng dân gian, ngày lễ này đã được Nhà nước chính thức công nhận. Theo Quyết định số 13/QĐ-TTg ban hành ngày 04/01/2010 của Thủ tướng Chính phủ, ngày 12/8 Âm lịch hàng năm chính thức được lấy làm Ngày Sân khấu Việt Nam. Quyết định này nhằm tôn vinh các giá trị nghệ thuật truyền thống và động viên đội ngũ văn nghệ sĩ tiếp tục cống hiến.

Hình 2: Bàn thờ Tổ được chuẩn bị chu đáo với lễ vật trong ngày Giỗ Tổ Sân khấu là tục lệ lâu đời của nghệ sĩ sân khấu (Nguồn: Báo Người Lao Động)

2. Nguồn gốc và truyền thuyết về Tổ nghiệp Sân khấu

Khác với các ngành nghề khác thường có một nhân vật lịch sử cụ thể làm Tổ nghề, Tổ nghề Sân khấu gắn liền với những truyền thuyết dân gian tâm linh. Phổ biến và được giới sân khấu công nhận rộng rãi nhất là giai thoại về Hai vị hoàng tử mê hát.

Chuyện kể rằng, vào một triều đại nọ, có hai vị hoàng tử không màng chuyện triều chính hay quyền lực ngai vàng, chỉ có niềm say mê tột độ với nghệ thuật diễn xướng. Bất chấp sự cấm cản của vua cha, hai người thường xuyên lén lút trốn khỏi hoàng cung để xem các gánh hát biểu diễn.

Vào đúng ngày 12 tháng 8 Âm lịch, hai vị hoàng tử lại trốn đi xem hát. Vì quá say sưa đắm chìm trong các tiết mục biểu diễn, hai người đã kiệt sức và ôm nhau qua đời ngay tại rạp hát. Cảm thương trước tình yêu nghệ thuật mãnh liệt đó, những người làm nghề đã lập bàn thờ, tôn hai ông làm Tổ nghiệp Sân khấu (Tiên Sư, Tổ Sư). Họ tin rằng linh hồn hai vị luôn ngự trị nơi cánh gà, dõi theo và ban lộc cho những nghệ sĩ có tâm với nghề.

Bên cạnh đó, trong giới nghệ thuật tuồng cổ, người ta còn thờ Tam vị Thánh Tổ, bao gồm:

• Tiên Sư: Người sáng lập ra nghề.
• Tổ Sư: Người nối nghiệp, lưu truyền nghệ thuật.
• Thánh Sư: Người sáng tác, cải tiến nghệ thuật sân khấu.

Dù dựa trên truyền thuyết nào, hình tượng Tổ nghiệp vẫn luôn là biểu tượng tối cao của lòng đam mê và là điểm tựa tâm linh vững chắc cho người nghệ sĩ.

Hình 3: Kỷ niệm lễ Giổ Tổ Sân Khấu tại Nhà hát Nghệ Thuật Hát Bội (Nguồn: Sở Văn Hóa Và Thể Thao TP.HCM)

3. Ý nghĩa thiêng liêng của ngày Giỗ tổ Sân khấu

Ngày Giỗ tổ 12/8 Âm lịch không chỉ dừng lại ở việc cúng bái mà mang những tầng ý nghĩa văn hóa, đạo đức sâu sắc:

Thể hiện đạo lý "Uống nước nhớ nguồn"

Đây là dịp để thế hệ nghệ sĩ hôm nay bày tỏ lòng biết ơn, tri ân sâu sắc đối với các bậc tiền nhân đã có công sáng lập và gìn giữ nghệ thuật sân khấu. Bằng việc dâng hương, người nghệ sĩ tự nhắc nhở bản thân về cội nguồn và công sức của những thế hệ đi trước.

Không gian gắn kết anh em đồng nghiệp

Nghệ thuật là môi trường nhiều áp lực và bận rộn. Ngày Giỗ tổ chính là cơ hội hiếm hoi trong năm để toàn thể giới nghệ sĩ quy tụ. Tại đây, những nghệ sĩ lão thành gặp gỡ đàn em, lớp trẻ có cơ hội học hỏi từ tiền bối. Trước bàn thờ Tổ, mọi hào quang được gác lại, chỉ còn tình anh em, đồng nghiệp đoàn kết hỗ trợ lẫn nhau.

Lời răn dạy về đạo đức làm nghề

Giới nghệ sĩ có niềm tin mãnh liệt vào sự "chứng giám" của Tổ nghiệp. Họ tin rằng ai làm nghề bằng cái tâm trong sáng, rèn luyện chăm chỉ sẽ được Tổ "độ". Ngược lại, những kẻ làm nghề hời hợt, toan tính hãm hại đồng nghiệp sẽ bị Tổ tước đi ánh hào quang. Do đó, đây là khoảnh khắc để mỗi người tự kiểm điểm lại chặng đường đã qua và cầu xin sự minh mẫn, trí tuệ để tiếp tục cống hiến.

Hình 4: Kỷ niệm Ngày Sân khấu Việt Nam tại Nhà hát Nghệ Thuật vào năm 2018 (Nguồn: Sở Văn Hóa Và Thể Thao TP.HCM)

4. Mâm cúng và nghi thức Giỗ tổ Sân khấu gồm những gì?

Vào các ngày 11, 12 và 13 tháng 8 Âm lịch, không khí tại các nhà hát, phim trường đều trở nên nhộn nhịp. Một mâm cúng Giỗ tổ chuẩn truyền thống thường bao gồm:

• Heo quay: Lễ vật trang trọng và phổ biến nhất (thường cúng heo quay nguyên con). Nhiều người tin rằng dâng heo quay sẽ mang lại sự đủ đầy và những show diễn "cháy vé".
• Gà luộc, xôi, chè: Các vật phẩm tâm linh truyền thống không thể thiếu.
• Mâm ngũ quả: Chọn những loại quả tươi ngon, tròn trịa, màu sắc rực rỡ (thanh long, bưởi, quýt...). Tuyệt đối tránh các loại trái cây có tên gọi mang ý nghĩa xui xẻo theo quan niệm vùng miền.
• Hoa tươi, nhang đèn, trà rượu: Hoa thường dùng là hoa cúc, lay ơn hoặc hoa sen tượng trưng cho sự thanh khiết.
• Nhiều nghệ sĩ còn dâng lên Tổ trang phục biểu diễn lộng lẫy, mỹ phẩm hóa trang với mong muốn được ban sắc vóc và thần thái.

Sau nghi thức dâng hương do các nghệ sĩ lão thành chủ trì, phần hội sẽ diễn ra với các tiết mục đặc sắc. Các nghệ sĩ tự nguyện lên biểu diễn từ tuồng, chèo, cải lương đến ca nhạc hiện đại. Họ diễn không màng cát-xê hay khán giả, mà đơn thuần là hành động báo cáo thành quả rèn luyện và dâng lên Tổ nghiệp những tinh hoa nghệ thuật tốt nhất của bản thân.

Tóm lại, Ngày Giỗ tổ Sân khấu (12/8 Âm lịch) và Ngày Sân khấu Việt Nam đã trở thành một nét đẹp văn hóa độc đáo, khẳng định sức sống của truyền thống "tôn sư trọng đạo" trong giới nghệ thuật. Hiểu được nguồn gốc và ý nghĩa của ngày lễ này, chúng ta càng thêm trân trọng những cống hiến âm thầm và giọt mồ hôi của người nghệ sĩ phía sau ánh đèn sân khấu rực rỡ.